“वस्तू व सेवांमध्ये असणारी मानवी गरज भागवण्याची क्षमता म्हणजे उपयोगिता होय.”

उपयोगिता: उपभोक्त्याला निरनिराळ्या उपभोग्य वस्तूंची व सेवांची गरज भासते. उपभोक्त्यांच्या गरजा भागविण्याची वस्तूंची व सेवांची जी शक्ती, तिला ‘उपयोगिता’ असे म्हणतात. स्थूलमानाने अर्थशास्त्राचा इतिहास मूल्यमीमांसेच्या प्रश्नाची उकल करण्यातून उद्भवला आहे, असे म्हणतात. उपयोगिता या संकल्पनेने मूल्यमीमांसेच्या प्रश्नाची उकल होण्यास पुष्कळच मदत झाली आहे आणि म्हणून अर्थशास्त्राच्या तात्त्विक विवेचनात उपयोगिता या संकल्पनेस अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. वस्तूची उपयोगिता ही नैतिक दृष्ट्या तटस्थ संकल्पना आहे. म्हणूनच ‘उपयोगिता’ (युटिलिटी) आणि ‘उपयुक्तता’ (युसफुलनेस) यांतील फरक स्पष्ट केला पाहिजे. ज्या उपभोग्य वस्तूला उपयोगिता आहे ती उपयुक्त असेलच असे नाही. उपयुक्ततेचा नैतिकतेशी संबंध आहे. कोणतीही उपभोग्य वस्तू उपयुक्त आहे की नाही हे नीतिशास्त्र, सामाजिक रूढी, परंपरा आदी कसोट्यांवरून ठरविले जाते. परंतु कोणत्याही उपभोग्य वस्तूला उपयोगिता आहे की नाही, हे तिला असलेल्या उपभोक्त्यांच्या मागणीवरून ठरविले जाते. उपभोक्त्यांना निरनिराळ्या उपभोग्य वस्तूंची गरज का भासते आणि ते वस्तूंची मागणी का करतात, या प्रश्नांचा विचार अर्थशास्त्रात मोडत नाही. तसेच कोणत्या गरजा नैतिकदृष्ट्या इष्ट व कोणत्या अनिष्ट, हेही अर्थशास्त्र सांगू शकत नाही. तंबाखू, अफू, गांजा, विष या व अशा प्रकारच्या वस्तू उपभोक्त्यांच्या आरोग्याला विघातक असल्यामुळे त्यांना उपयुक्तता नाही, परंतु उपयोगिता आहे कारण उपभोक्त्यांना त्यांची गरज असते. म्हणून त्या वस्तूंना मागणी असते आणि उपभोक्ते त्या वस्तू किंमत देऊन विकत घ्यावयास तयार असतात.