संस्कृती म्हणजे काय?

संस्कृती या संस्कृत शब्दाचा अर्थ 'चांगले करणे' असा होतो. धर्मासह समग्र अंतर्बाह्य जीवनाच्या उन्नत अवस्थेसाठी संस्कृती हा शब्द वापरला जातो. प्रकृती म्हणजे निसर्ग, विकृती म्हणजे निसर्गात होणारा विकार आणि संस्कृती म्हणजे प्रकृतीत विकार होऊ नये म्हणून त्यावर करायचा संस्कार.


संस्कृतीची दोन अंगे

मनुष्यसमूहाने आपली जीवितयात्रा सुखाची होण्यासाठी अन्न, वस्त्र, निवारा, प्रकाश, आरोग्य, स्वसंरक्षण आणि रंजन या बाबतीत अनेक सुखसाधने शोधून काढली आणि विविध खाद्ये, वस्त्रप्रावरणे, घरेदारे, रस्ते-बागा, औषधे नि हत्यारे व करमणूक-साधने यांची निर्मिती केली. त्यामुळे माणसांचे ऐहिक जीवन ज्या सुखसोयींनी संपन्न नि समृद्ध झाले आहे, त्या सुखसोयी म्हणजेच माणसांनी निर्मिलेले पदार्थमय जग, हे संस्कृतीचे भौतिक अंग होय. माणसाच्या अंत:करणातील स्वाभाविक सुखवासना व स्वार्थबुद्धी आणि तज्जन्य दुर्गुण (मत्सर, द्वेष, आळस, क्रौर्य इ.) यांना नियंत्रित करण्यासाठी वा त्यांवर विजय मिळवण्यासाठी माणसांनी निर्माण केलेल्या पाप-पुण्य, स्वर्ग-नरकादी धर्मकल्पना, नीतिनियम, कायदेकानू, विद्या-कला-साहित्य-तत्त्वज्ञान आणि शिष्टाचार इत्यादी मानवनिर्मित कल्पनामय जग, हे संस्कृतीचे आध्यात्मिक अंग. समाजातील चालीरीती, आचारपरंपरा, सामाजिक संस्था, समजुती, श्रद्धा, मूल्ये, निष्ठा व मानदंड या साऱ्यांचा समावेश संस्कृतीच्या या आध्यात्मिक अंगामध्ये होतो. Civilization म्हणजे भौतिक अंगाची सुधारणा आणि Culture (किंवा संस्कृती) म्हणजे मानवी जीवनातील आध्यात्मिक अंगाची सुधारणा किंवा मानसिक उन्नती होय. या दोन्ही अंगांनी मानवी जीवन परिपूर्ण होते.

संस्कृतीची व्याख्या

संस्कृतीच्या विविध अंगांची ओळख करून घेतल्यावर आता तिच्या व्याख्येसंबंधी आपण काही विचार करू शकू. ‘संस्कृती म्हणजे मानसिक उन्नतीचा दर्शक असा जीवनक्रम किंवा आदर्श वर्तनपद्धती.’ ही व्याख्या व्यक्तिगत स्वरूपाची असून सुसंस्कृत मनुष्य कोण हे ठरवताना या व्याख्येचा आधार सर्वसाधारण व्यवहारात घेतला जातो. “उच्च ध्येयवाद व तदनुसाराने आवश्यक असलेली जीवनपद्धती, असे वरील व्याख्येचे सार सांगता येईल.” (वैदिक संस्कृतीचा विकास, पान ५) परंतु इतिहास व समाजशास्त्र यांच्यातील तात्त्विक विवेचनात ‘संस्कृति’ शब्द व्यापक अर्थाने वापरला जातो. त्या दृष्टीने “मनुष्य व्यक्तिश: व समुदायश: जी जीवनपद्धती निर्माण करतो आणि जीवनसाफल्यार्थ स्वत:वर व बाह्य विश्वावर संस्कार करून जे आविष्कार करतो, ती पद्धती वा तो आविष्कार संस्कृती होय”, ही तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांची व्याख्या प्रमाण धरून चालता येईल. मात्र इतिहासाच्या दृष्टीने पाहता या व्याख्येत स्थलकालाची दखल घेतलेली दिसत नाही. म्हणून ‘संस्कारपूर्ण व संस्कारमय जीवन जगण्याची देशकालविशिष्ट रीत (जीवनपद्धती व जीवनमूल्ये) म्हणजे संस्कृती’ ही डॉ. इरावती कर्वे यांनी दिलेली व्याख्या डोळ्यांपुढे ठेवून संस्कृतीचे स्वरूप समजावून घेऊ या.

‘संस्कृती’ हे मानवाचेच वैशिष्ट्य

पहिली महत्त्वाची गोष्ट ही की, संस्कृती ही मानवनिर्मित गोष्ट आहे. पशुपक्ष्यांचे जीवन पिढ्यानपिढ्या एकाच तऱ्हेने ठराविक चाकोरीतून चाललेले असते. त्यांच्या जीवनात बदल नसतो, की नवनिर्मिती नसते. मुंग्या, मधमाशा व पक्षी निसर्गातील काही वस्तूंचा उपयोग करून आपल्या वस्तीची स्थाने तयार करत असतात. परंतु पशू किंवा मनुष्येतर प्राणी सर्व निसर्गाचा उत्पादनसाधन म्हणून उपयोग करू शकत नाही. अत्यल्प असे संस्कारित जीवन पशुपक्ष्यांमध्येही असते; परंतु ते संस्कारही नैसर्गिकच असतात. तर्कबुद्धी, कल्पनाशक्ती व स्मृती यांच्या अभावी मानवाप्रमाणे ज्ञानाचा संचय वा संक्रमण करणे या गोष्टी त्यांना करता येत नाहीत. त्यामुळे वारूळ बांधणे, घरटे तयार करणे किंवा किडा, मुंगी, उंदीर असे खाद्य मिळवणे याबाबत पशुपक्ष्यांच्या दर पिढीला नवाच अनुभव पैदा करावा लागतो आणि निसर्गाशी जुळते घेऊनच पशुपक्ष्यांना जगावे लागते. निसर्ग किंवा पृथ्वी यांच्यात बदल घडवून आणणे त्यांना शक्य नसते. तसेच नैसर्गिक साधने वा सामर्थ्य यांत ती वाढ करू शकत नाहीत.