वैज्ञानिक संशोधनातून निसर्गाची सामर्थ्ये मनुष्याच्या सुखासाठी वापरण्याचे तंत्र हाती लागल्याने ध्यानात आल्याने ⇨ फ्रान्सिस बेकन (१५६१–१६२६) यांनी तत्कालीन ब्रिटिश शासकांना सूचना केली होती की, वैज्ञानिक संशोधनाला शासकीय उत्तेजन मिळाले पाहिजे.

वैज्ञानिक संशोधन : अनुभवाला आलेल्या घडामोडींचा खुलासा मिळविण्याची जिज्ञासा मनुष्याला स्वाभाविकच असते. उदा., शेजारच्या घरातील मूल रडले, तरी आपणास त्याचे कारण हवे असते व ‘त्याला चॉकलेट हवे होते, पण त्याचे दात खराब असल्याने ते दिले नाही’, हे समजले की आपण समाधान पावतो. हे एक संशोधनच आहे. पण सृष्टीतील, मानवी व्यापारापासून स्वतंत्र अशा, घडामोडींचा खुलासा देणारे जे संशोधन असते, त्याला स्थूलमानाने वैज्ञानिक संशोधन असे म्हणतात.

सृष्टीतील घटनांचे निरीक्षण आपण करतो. त्या घटनाक्रमात काही घाट किंवा नियमितता आहे, असा होरा आपण बांधतो. त्या नियमानुसारच घटना घडतात का, याचा पडताळा आपण प्रत्यक्ष सृष्टीत किंवा प्रयोगशाळेच्या नियंत्रित परिस्थितीत घेतो. या पडताळणीवरून आपण बांधलेला होरा कसोटीला उतरला की त्यात काही सुधारणा करणे जरूरती आहे, याबद्दलचा निष्कर्ष आपण काढतो. ही वैज्ञानिक प्रक्रिया होय. या प्रक्रियेनंतर आपण आपले निष्कर्ष उपपत्तीच्या रूपात मांडतो. पण वैज्ञानिक उद्योग इतक्यावरच थांबतो, असे नाही. विज्ञानातून जे निष्कर्ष निघतात, त्यांचा उपयोग करून मनुष्याची सुखसाधने वाढविण्याचा प्रयत्न होतो. त्यासाठी नवी उपकरणे शोधून काढावी लागतात. हा तंत्रशास्त्राचा भाग होय पण त्याकडे विज्ञानाचे विस्तारीकरण म्हणूनही पाहता येईल. पूर्वीच्या काळी विज्ञानाचा आधार न घेताही तंत्रशास्त्र विकसित झाले, हे खरे आहे. पण यूरोपातील प्रबोधनयुगापासून विज्ञान व तंत्रशास्त्र यांचे साहचर्य स्वाभाविक मानले जाऊ लागले.

याचे एक उदाहरण असे देता येईल. विद्युत चुंबकीय लहरींचे औपपत्तिक अस्तित्व ⇨जेम्स क्लार्क मॅक्सवेल यांनी १८६४ साली वर्तविले. त्यांचे प्रत्यक्ष अस्तित्व ⇨हाइन्‍रिख रूडोल्फ हर्ट्‌झ या शास्त्रज्ञानी १८८८ साली प्रयोगाद्वारे सिद्ध केले. हा जो उपक्रम झाला, त्याला विद्युत चुंबकीय लहरींचे अनावरण म्हणता येईल. तथापि या लहरींचा संदेशवहनासाठी उपयोग करण्याची युक्ती ⇨मार्केझे गूल्येल्मो मार्कोनी यांना सुचून १८९४ साली त्यांनी संदेश-प्रक्षेपणाचे उपकरण सिद्ध केले. याला नवसृजन (इन्व्हेन्शन) असे म्हणतात. येथे तंत्रशास्त्राने विज्ञानाचे कार्य पुढे नेले. वैज्ञानिक संशोधनातून निसर्गाची सामर्थ्ये मनुष्याच्या सुखासाठी वापरण्याचे तंत्र हाती लागल्याने ध्यानात आल्याने ⇨ फ्रान्सिस बेकन (१५६१–१६२६) यांनी तत्कालीन ब्रिटिश शासकांना सूचना केली होती की, वैज्ञानिक संशोधनाला शासकीय उत्तेजन मिळाले पाहिजे. वैज्ञानिक संशोधनातून परिणामकारक शास्त्रास्त्रे उपलब्ध होतात, हे ध्यानाय आल्यावर राज्यकर्त्यांनी आपापल्या राज्यात संशोधन संस्था निर्माण केल्या.

दुसऱ्या महायुद्धानंतर (१९३९–४५) विराट स्वरूपाच्या देशी व आंतरदेशीय खाजगी उद्योगसंस्था निर्माण झाल्या. तंत्रज्ञान गुंतागुंतीचे होऊन संशोधनासाठी फार खर्च होऊ लागला. नवीन संशोधनातून नवी उत्पादने बाजारात आणावयाची व स्पर्धकांना मागे पाडायचे, अशी चढाओढ उद्योगसंस्थांतून सुरू झाली. त्यामुळे खाजगी उद्योगांनीही संशोधन संस्था किंवा विभाग निर्माण केले. औषधे, शस्त्रास्त्रे, संगणक यांचे उत्पादन करणाऱ्या उद्योगसंस्थांनी संशोधन व्यवसायात फार मोठी आर्थिक गुंतवणूक करण्यास सुरूवात केली.