वस्तूच्या विक्रीनंतर उद्योगाली मिळणारी एकूण रक्कम म्हणजेच एकूण प्राप्ती होय.” एकूण प्राप्ती हे उद्योगसंस्थेचे एकूण उत्पन्न असते. एकूण नगसंख्येला किंमतीने गुणले असता एकूण प्राप्ती मिळते.

खर्च आणि प्राप्तीची संकल्पना स्पष्ट करा ?

अ] खर्चाची संकल्पना [ concept of cost ] :-

उद्योजक जेव्हा वस्तूचे उत्पादन करतो तेव्हा त्याला विविध उत्पादकाचे घटक वापरावे लागतात . जसेकी कच्चामाल, श्रम, भांडवल इत्यादी . या उत्पादन घटकांचा मोबदला (खर्च) द्यावा लागतो . या घटकांवर केल्या जाणाऱ्या खर्चाला उत्पादन खर्च असे म्हणतात . जर उत्पादनात वाढ झाली तर उत्पादन खर्चात देखील वाढ होते . खर्चामध्ये खालील तीन संकल्पनांचा समावेश असतो . 

1] एकूण खर्च (Total cost) :-

उद्योजकाने (संयोजक) वस्तूचे उत्पादनासाठी आवश्‍यक असणाऱ्या उत्पादन घटकांवर केलेला खर्च म्हणजेच एकूण खर्च होय . 
उत्पादकाच्या विविध पातळीवर केला जाणारा एकूण स्थिर खर्च आणि एकूण बदलता खर्च याची बेरीज केल्यास एकूण खर्च मिळतो . 

एकूण स्थिर खर्च - स्थिर घटकांवर केला जाणारा खर्च उदा. जमिन, यंत्रे इ. 
एकूण बदलता खर्च - बदलत्या घटकांवर केला जाणारा खर्च उदा. श्रम, कच्चामाल इ. 


सूत्र- एकूण खर्च = एकूण स्थिर खर्च + एकूण बदलता खर्च
TC = TFC + TVC

उदा. एखाद्या उत्पादकाला 10 वस्तूचे उत्पादन करण्यासाठी 50 रुपये एकूण स्थिर खर्च व 150 रुपये एकूण बदलता खर्च आला असेल, तर 10 वस्तूूंच्या उत्पादनासाठी एकूण खर्च किती ?

एकूण खर्च = एकूण स्थिर खर्च + एकूण बदलता खर्च
 
= 50 + 150

= 200

∴ एकूण खर्च 200 रुपये

2] सरासरी खर्च (Average cost):-

प्रत्येक नगसंख्येचा उत्पादनासाठी येणारा खर्च म्हणजे सरासरी खर्च होय . एकूण खर्चाला एकूण नगसंख्येने भागल्यास सरासरी खर्च मिळतो . 

सूत्र-
एकूण खर्च 
सरासरी खर्च = 一一一一一一
एकूण नगसंख्या 
AC
AC = 一一一  
TQ

उदा. एखाद्या उत्पादकास 10 वस्तूचे उत्पादन करण्यासाठी 200 रुपये एकूण खर्च आला असेल तर सरासरी खर्च किती ?

एकूण खर्च
सरासरी खर्च = 一一一一一一
एकूण नगसंख्या 

200
= 一一一一
10
∴ सरासरी खर्च 20 रूपये

3] सीमांत खर्च (Marginal cost) :-

एका जादा नगसंख्येचे उत्पादन केल्यानंतर एकूण खर्चात झालेली निव्वळ वाढ, म्हणजे सीमांत खर्च होय .
 
सूत्र- सीमांत खर्च = अधिक नगसंख्येच्या उत्पादनानंतरचा खर्च - एकूण खर्च 

MCn = TCn -TCn-1 

उदा. समजा 4 नगसंख्येचा एकूण उत्पादन खर्च 200 रुपये असेल आणि पाचव्या नगसंख्येचे उत्पादन केल्यास एकूण उत्पादन खर्च 250 रुपये एवढा येतो . तर सीमांत खर्च किती ?

सीमांत खर्च = अधिक नगसंख्येच्या उत्पादनानंतरचा खर्च - एकूण खर्च

MCn = TCn - TCn-1

= 250 - 200 

∴ सीमांत खर्च = 50 रुपये
ब] प्राप्तीची संकल्पना [The concept receipt] :-

उत्पादकाच्या दृष्टीकोनातून प्राप्ती म्हणजे उत्पन्ना ही एक महत्त्वाची संकल्पना आहे . " उत्पादित वस्तूची विक्री करून झाल्यानंतर जो मोबदला मिळतो ती त्या उत्पादकाची प्राप्ती असते . " प्रत्येक उत्पादक नफ्याच्या हेतुने उत्पादन करतो . म्हणजेच नफा जास्त मिळाला तर उत्पन्न जास्त मिळते. या प्राप्ती विषयी काही संकल्पना आहेत त्या पुढील प्रमाणे :

1] एकूण प्राप्ती (Total receipts) :- 

वस्तूच्या विक्रीनंतर उद्योजकाला मिळणारी एकूण रक्कम म्हणजे एकूण प्राप्ती होईल. एकूण प्राप्ती हे उद्योगाचे एकूण उत्पन्न असते . 

सूत्र- एकूण प्राप्ती = एकूण नगसंख्या × किंमत 
उदा. समजा एखाद्या उत्पादकाने 200 रुपये प्रमाणे 15 टेबलांची विक्री केली तर एकूण प्राप्ती किती ?
एकूण प्राप्ती = एकूण नगसंख्या × किंमत 

= 15 टेबल × 200 रू
∴ एकूण प्राप्ती = 3000 रुपये 

2] सरासरी प्राप्ती (Average Receipt) :-

प्रत्येक नगसंख्येच्या विक्रीनंतर मिळणारी रक्कम म्हणजे सरासरी प्राप्ती होय . एकूण प्राप्ती एकूण नगसंख्येने भागल्यास सरासरी प्राप्ती मिळते. 

सूत्र- 
एकूण खर्च 
सरासरी प्राप्ती = 一一一一一一
एकूण नगसंख्या

TR
AR = 一一一一
TQ

उदा. समजा 15 टेबल विकल्यानंतर एकूण प्राप्ती 3000 रुपये असेल सरासरी प्राप्ती किती ?

एकूण खर्च
सरासरी प्राप्ती = 一一一一一一
एकूण नगसंख्या

3000
= 一一一一一
15
∴ सरासरी प्राप्ती = 200 रुपये

3] सीमांत प्राप्ती (Boundary realization) :-

एका जादा नगसंख्येच्या विक्रीनंतर एकूण प्राप्तीत झालेली निव्वळ वाढ म्हणजे सीमांत प्राप्ती होय . खालील सूत्राच्या साह्याने सीमांत प्राप्ती काढली जाते . 

सूत्र- सीमांत प्राप्ती = अधिक एक नगसंख्येच्या विक्रीनंतरची प्राप्ती - एकूण प्राप्ती
MRn = TRn - TRn-1

उदा. समजा 20 टेबलाच्या विक्रीनंतर एकूण प्राप्ती 4000 रुपये असेल आणि 21 व्या टेबलाच्या विक्रीनंतर एकूण प्राप्ती 4200 रुपये एवढी झाली असेल तर सीमांत प्राप्ती किती ?

सीमांत प्राप्ती = अधिक एक नगसंख्येच्या विक्रीनंतरची प्राप्ती - एकूण प्राप्ती
MRn = TRn - TRn-1

= 4200 - 4000
∴ सीमांत प्राप्ती = 200 रुपये