प्रशासकीय अधिकारी निवडीचे स्पर्धा परीक्षा हाच एकमेव मार्ग असून या माध्यमाला सध्या तरी पर्याय दिसत नाही.

प्रशासनाला साधारणपणे दोन पैलू असतात एक पैलू हा विकासात्मक प्रशासनाचा ( Developemental Administration) असतो आणि दुसरा पैलू हा नियंत्रणात्मक किंवा नियमनात्मक ( Control and Regulatory Administration ) प्रशासन स्वरूपाचा असतो. सोपं आणि समजेल असं उदाहरण द्यायचं झालं तर स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे मूळ विभाग म्हणजे ग्रामीण आणि शहरी विकास विभाग हे विकासात्मक प्रशासनाचे अंग आहे तर कायदा व सुव्यवस्था सांभाळणारे महसूल व पोलीस विभाग ही नियमनात्मक स्वरूपाच्या प्रशासनाची अंगे आहेत. प्रशासन हा लोकशाही चे तीन स्तंभ म्हणजे कायदेमंडळ, न्यायव्यवस्था आणि कार्यकारी मंडळ यापैकी कार्यकारी मंडळाचा भाग आहे. कायदेमंडळ जे कायदे तयार करते व मर्यादा आखून देते त्याची अंमलबजावणी करण्याचे महत्वाचे कार्य प्रशासन करत असते. कार्यकारी मंडळ हे वेळोवेळी जे निर्णय घेते ते निर्णय घेण्यास त्यांना सहाय्य करणे व घेतलेल्या निर्णयांची अंमलबजावणी करण्याचे काम प्रशासकीय अधिकाऱ्यांना करावे लागते. विकासात्मक किंवा नियमनात्मक प्रशासनात असलेल्या अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण देतांना त्यांना विषयनिष्ठ किंवा कामकाजाच्या अनुषंगाने प्रशिक्षण दिले जात असले तरी काही सामान्य बाबी सुद्धा त्यांनी अंगिकारल्या पाहिजेत अशी अपेक्षा केली जाते.

आपल्या प्रश्नात मुख्यतः सेवेत प्रवेश करतांना किंवा प्रवेश करण्यापूर्वी कोणती गुणकौशल्ये आत्मसात केली पाहिजेत अशी अपेक्षा व्यक्त केलेली आहे. प्रशासकीय अधिकारी होण्यासाठी केंद्रीय लोकसेवा आयोग व महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग ज्या पद्धतीने परीक्षा घेतात व निवड करतात त्यात अशा गुणकौशल्याबद्दल नमूद नसते मात्र परिक्षेचा आकृतिबंध निश्चित करताना या बाबींचा विचार केला गेला आहे. त्यानुसार निवड करून इतर बाबींचे निवडपश्चात पायाभूत व विभागनिहाय प्रशिक्षण दिले जाते.

प्रशासकीय क्षेत्रात काम करतांना 'मैं और मेरी तन्हाई' असा प्रकार नसतो. आपल्याला लोकांमध्ये राहून त्यांच्यासाठी व समाजासाठी काम करावे लागते. आपल्या व्यक्तिमत्त्वातले दोष दूर करून आपल्याला लोकांची मने, त्यांच्या गरजा, त्यांच्या अडचणी समजून घ्याव्या लागतात एखाद्या बाबीचा 360° अभ्यास करावा लागतो तरच प्रश्न सुटू शकतो व नवीन प्रश्न निर्माण होण्याची शक्यता राहत नाही, म्हणून गुणकौशल्ये आत्मसात करणे चांगले असते. याचा निश्चित असा ठोकताळा नसला तरी अभ्यास, अनुभव आणि वाचन यांच्या आधारावर खालीलप्रमाणे गुणकौशल्ये असायला हवीत असे माझे व्यक्तिगत मत आहे.

1. उद्दिष्टांप्रती वचनबद्धता- (Commitment to the Mission) आपले स्वतःचे एक उद्दिष्ट असते व आपण ज्या शासनासाठी पर्यायाने लोकांसाठी काम करतो आहोत त्या शासनाने सुद्धा उद्दिष्टे ठरवून दिलेली असतात. आपली वचनबद्धता ही शासनाने ठरवून दिलेल्या उद्दिष्टांप्रती असणे हे प्रशासकीय अधिकाऱ्याला आवश्यक असते. उद्दिष्टांमध्ये संघर्ष किंवा संभ्रम निर्माण झाला की प्राथम्यक्रम बदलतो आणि निराशा येते. मग धरसोड वृत्तीची सवय लागते. एकदा वचनबद्ध झालो की नेमके कसे निर्णय घ्यावेत आणि त्यात सार्वजनिक हित कसे आहे हे आपोआप निश्चित होत जाते. आपल्या कार्याप्रति निष्ठा आणि वचनबद्धता हा गुण असावा. नसेल तर आत्मसात करण्याचा प्रयत्न करावा. जर अधिकारी वचनबद्ध असेल तर त्याचे सर्व कर्मचारी अनुसरण करतात व प्रेरणादायी नेतृत्व तयार होते.

2. सामरिक दृष्टिकोन-(Strategic Vision) प्रशासकीय कामकाज करतांना आपल्यासोबत सहकारी असतात आणि कनिष्ठ सुद्धा असतात. वरिष्ठ कसे असावेत किंवा मला निवडून हेच कनिष्ठ कर्मचारी द्या असा आग्रह धरता येत नाही. कनिष्ठ कर्मचारी अधिकारी यांना एक व्हिजन द्यावे लागते. हे व्हिजन देण्यासाठी आपल्यात अल्पकालीन व दीर्घकालीन योजना तयार असाव्या लागतात. काम करवून घेणे व त्या कामाचा दर्जा दीर्घकाळ कायम राखणे हे सोपे काम नव्हे. मी आला दिवस काढेल. मी साहेब आहे मला कोण विचारणार किंवा सगळं आपोआप येते अशी समजूत असेल तर प्रशासन प्रभावी होणार नाही. तुमची नोकरी कुणी काढून घेणार नाही सहजा-सहजी पण कामाचे समाधान तुम्ही कधीच मिळवू शकणार नाही. आणि पहिल्या मुद्यात नमूद उद्दिष्ट साध्य करण्यात अडथळे निर्माण होतील.

3. संकल्पनात्मक कौशल्य-(Conceptual Skill) शासन ही फार अवाढव्य संस्था असते. या संस्थेचे आकलन होणे व या संपूर्ण संस्थेचे वेगवेगळे ऑर्गन्स समजून घ्यायचा विचार केला तर पूर्ण नोकरीचा कालावधी अपुरा आहे. म्हणून स्वतःला काही संकल्पना समजून घेणे व त्याआधारे लहानसहान बाबींवर कार्य करणे, निर्णय घेणे आवश्यक असते. एखादी बाब, घटना, विषय समजून घेतांना Basic Concept समजला की पुढचं काम सोपं होतं. हे कौशल्य आत्मसात करणं खूप आवश्यक आहे. प्रशासकीय क्षेत्रात वरिष्ठांकडून समजून घेणे व कनिष्ठ कर्मचाऱ्यांमध्ये ते Embibe करणे conceptual clarity असेल तर सोपे जाते.

4. प्रभावी श्रवण कौशल्य- ( Effective Listening skill ) बरेच प्रशासकीय अधिकारी हे सेवेत येण्याआधी खूप नम्र आणि ऐकून घेणारे असतात. एकदा नोकरीत आले की आपला जन्म हा ऐकण्यासाठी नव्हे तर फक्त इतरांना सांगण्यासाठीच झाला आहे असा त्यांचा अविर्भाव असतो. जोपर्यंत तुम्ही प्रभावीपणे आणि एकाग्रतेने ऐकून घेत नाही ( वरिष्ठ आणि कनिष्ठ दोघांचेही) तोपर्यंत विषय कळणे कठीण असते. शिवाय तुम्ही ज्या जनतेला उत्तररदायी असता त्यांचे म्हणणे ऐकून घेणे यासाठी खूप पेशंस हवा. तुमच्याकडे न्यायाच्या अपेक्षेने आलेल्याचं तुम्ही न ऐकता ऐकल्यासारखं कराल तर तुम्ही स्वतःची फसवणूक करत आहात. समस्या सोडवण्यासाठी ऐकून घेतले नाही किंवा अनेक मौल्यवान संकल्पना न ऐकल्यास तुम्ही यशस्वी प्रशासकीय अधिकारी होण्यापासून मुकाल.

5. अधिकार प्रदान- ( Delegation ) योग्य ठिकाणी योग्य व्यक्तीला अधिकार प्रदान करण्याची वृत्ती असली पाहिजे. आपल्या अधिनस्थ काम करणाऱ्या कर्मचारी अधिकारी यांची कौशल्ये, पात्रता ओळखण्याची व त्यानुसार त्यांना काम करण्याचे स्वातंत्र्य आणि जबाबदारी दिली असेल तर ती जबाबदारी पार पाडण्यासाठी आवश्यक असलेले अधिकार प्रदान करण्याइतका मोठेपणा अंगी हवा. अनेकांना अधिकाराचे प्रचंड आकर्षणअसते हा अधिकार मी खालच्याला दिला तर मला कोणी विचारणार नाही या न्यूनगंडाने ते ग्रसीत असतात. पण अधिकारांचे केंद्रीकरण केल्याने मग प्रभावी प्रशासनात अनंत अडचणी येतात व कनिष्ठ वर्ग त्यांच्या कार्यक्षमतेने काम करू शकत नाही. मोठ्या लोकसंख्येला तुम्ही एकटे न्याय देऊ शकत नाही.

6. गुणग्राहकता आणि प्रोत्साहनात्मक वृत्ती- (Talent acquisition and Motivating attitude ) तुमच्या अधिनस्थ काम करणाऱ्या स्टाफ चा किंवा तुम्ही ज्या जनतेकरिता काम करत आहात त्यातल्या चांगल्या लोकांना तुम्हाला निवडता यायला हवं. जे कामकाजात कमी पडतात किंवा लोकांना सहकार्य करण्यात ज्यांना अडचण जाते त्यांना प्रोत्साहन देऊन त्यांच्यातल्या कमतरता दूर करण्यासाठी प्रशिक्षण देता यायला हवं. यासोबतच नाठाळ आणि अकार्यक्षम लोकांना सुधारण्याची संधी देऊन त्यांना प्रवाहात आणण्याची वृत्ती हवी. प्रसंगी कर्तव्यकठोर होऊन स्वतःचा कारवाई करण्याचा अधिकार सुद्धा क्वचित प्रसंगी वापरण्याचे नैतिक अधिष्ठान तुमच्याकडे असायला हवे.

7. भावनिक समतोल- (Balance of Emotions) प्रशासकीय अधिकारी म्हणून तुम्हाला कायदा, नियम यांची बंधने असतात. भावनिक होऊन निर्णय घेतल्यास एकाचा फायदा व हजारोंवर अन्याय अशी विसंगती निर्माण होऊ शकते. विवेकनिष्ठ निर्णय घेण्यासाठी भावनांवर वेळीच नियंत्रण असणे आवश्यक आहे. याचा अर्थ तुम्ही कर्दनकाळ व्हावे असा नाही. संवेननशील मन हे प्रसंगी कठोर सुद्धा करता आलं पाहिजे. बुद्धीच्या कसोटीवर निर्णय तपासायला हवेत भावनिक आधारावर नव्हे. खुर्चीत बसल्यावर न्यायबुद्धी शाबूत ठेवायची असेल तर कर्तव्यकठोर व्हायला हवे. प्रशासकीय कामकाजाप्रसंगी समाजात वावरतांना तुमचा भावनिक समतोल खूप महत्वाचा आहे.

8. सृजनशीलता -( Creativity ) प्रशासकीय अधिकारी म्हणून काम करतांना अनेक अतर्क्य घटना, समस्यांना तोंड द्यावे लागते. खूपदा असे होते की उपलब्ध कायदे किंवा नियम समस्या सोडवायला समर्थ असत नाहीत. आणि नवीन कायदा किंवा नियम याला वेळ नसतो आणि समस्या आ वासून समोर उभी असते. हजारो लोकांच्या जीवन मरणाचा किंवा तुमच्या स्वतःच्या अस्तित्वाचा प्रश्न असतो. अशावेळी सृजनशीलता किंवा Out of Box Thinking उपयोगी पडते. इतरांपेक्षा वेगळा विचार करण्याची सवय स्वतःला लावून घेतली पाहिजे. एकच गोष्ट करण्याचे किती प्रकार किंवा मार्ग असू शकतात हे दैनंदिन जीवनात अनुभवायला हवे.

9. अद्ययावत ज्ञानसंपृक्तता-( Keeping Updated ) झपाट्याने बदलणाऱ्या जगासोबत आपण स्वतःला अद्ययावत ठेवायला पाहिजे. आज कोणीही प्रशासकीय अधिकारी माहिती तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यास किंवा त्या आधारे प्रशासनात नवनवीन प्रयोग करण्यास असमर्थ असेल तर तो लगेच प्रवाहाबाहेर फेकला जाईल. आणि जो।अद्ययावत असेल तो स्वतःला, जनतेला आणि सहकार्यांना नेतृत्व प्रदान करण्यास सक्षम ठरेल. नवनवीन कौशल्ये आत्मसात करण्याची, शिकण्याची त्याची वृत्ती कायम उत्साही असायला हवी. स्वतः शिकलेलं इतरांना देण्याइतकी उदार भूमिका पण व्यक्तिमत्वाला अधिक उजळ करते याचे भान त्याला असायला हवे.

वरील सर्व कौशल्ये आत्मसात करण्याचा कालावधी हा सेवा प्रवेशोत्तर किंवा आधी असू शकतो. ही कौशल्ये व्यक्तिमत्व विकासाचा एक भाग आहेत असे समजून ती आयुष्याच्या कोणत्याही टप्प्यावर आत्मसात केली तरी उपयोगी पडतातच. ही कौशल्ये असली म्हणजे प्रशासकीय अधिकारी आदर्श होतोच असे नाही. कौशल्यांचा वापर योग्य वेळी योग्य ठिकाणी करता आला पाहिजे. अधिकारपदाची झुल अंगावर आल्यावर भले भले बिथरतात आणि मूळ।प्रवृत्ती डोके वर काढते.