कलावंताच्या प्रतिभेचा प्रत्यय देणारी साहित्यकृती सौंदर्यपूर्ण, चैतन्ययुक्त, नित्यनूतन भासते. या सौंदर्याचा किंवा साहित्यास लालित्यपूर्णता प्राप्त करून देणाऱ्या लक्षणांचा सखोल व सूक्ष्म विचार भारतीय साहित्यमीमांसेत आढळतो. संस्कृत साहित्यशास्त्रज्ञांनी सौंदर्य हे ललित साहित्याचे प्राणभूत तत्त्व मानले आहे.

ललित वाङ्‌मय :

ललितेतर वाङ्‌मय किंवा साहित्यात शब्दांचा प्रभाव महत्वाचा ठरतो. त्यात ज्ञान आणि महितीचा साठा मोठ्या प्रमाणावर असतो ज्यात रसायनशास्त्रातील माहिती असेल किंवा वनस्पतिविज्ञान , प्राणिविज्ञान अश्या महितीपूरक साहित्याचा समावेश असतो मात्र ललित वाङ्‌मय प्रकारात शब्दांचा प्रभाव तर असतोच पण त्याला जोड असते ती लेखकाच्या कल्पनाशक्तीची.

ललित साहित्य प्रकारात लेखकाला त्याचा कल्पनाशक्तीचा वापर करून साहित्यास अतिशय प्रभावशाली बनवावे लागते.ललित साहित्याला लेखकाच्या कल्पनाशक्तीचा आधार असला तरी वास्तवातील व्यक्ती, घटना, प्रसंग, तपशील यांचा समावेश त्याला साहित्यात करावा लागतो . लेखकाच्या कल्पक निर्मितीतून एक अनुभवविश्व हे ललित साहित्य मार्फत साकारले जाते .ललित साहित्यात काव्य, कथा, कादंबरी, नाटक ,लघुनिबंध, नाट्यछटा यांचा समावेश होतो.

ललित वाङ्‌मय ह्या अर्थी 'सारस्वत’ हा शब्द राजशेखर ह्या संस्कृत साहित्यशास्त्रकाराने आपल्या काव्यमीमांसेत वापरला. विद्या व कला यांची देवता सरस्वती, तिचे उपासक ते सारस्वत व तिच्या कृपेने निर्माण झालेले वाङ्‌मय ह्या अर्थीही सारस्वत हा शब्द वापरात होता. ज्ञानेश्वरांनीही ‘ हे सारस्वताचे गोड तुम्हीच लावले जी झाड’यासारख्या अनेक ओव्यांमध्ये सारस्वत हा शब्द योजिला आहे.

ललित साहित्य हा शब्द विद्यमान मराठी साहित्यव्यवहारात जास्त रूळला आहे. ‘सहित’ ह्या विशेषणापासून साहित्य हे भाववाचक नाम बनलेले आहे. एकत्र असणे, बरोबर असणे, असा त्याचा शब्दशः अर्थ. शब्द आणि अर्थ यांचे एकत्र अस्तित्व ‘साहित्य’ या शब्दामध्ये मानले गेले आहे. राजशेखराने ‘पंचमी साहित्य विद्या’ असे म्हणून साहित्यचर्चेला महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. साहित्याच्या अभिप्रेत स्वरूपात शब्द आणि अर्थ हे एकमेकांत मिसळून गेलेले असतात किंवा एकजीव झालेले असतात. त्यांचे अभिन्नत्व वा एकजीवित्व हे साहित्याचे प्रधान लक्षण मानले जाते. ए. सी. ब्रॅडली या इंग्रज टीकाकारानेही ‘व्हेअर साउंड अँड मीनिंग आर वन’ अशी साहित्याची व्याख्या करून, हे शब्द व अर्थाचे एकजीवित्व अधोरेखित केले आहे. शब्द म्हणजे ध्वनी वा अक्षरसमूह किंवा वर्णसमूह असा विस्तार होऊन, अशा अनेक शब्दसमूहांचे बनणारे वाक्य व वाक्यसमूहांतून व्यक्त होणारा आशय असा व्यापक अर्थ शब्द या संज्ञेत सामावलेला आहे. संवेदनांची, विचारांची, कल्पनांची संघटना असाही अर्थ ही संज्ञा वापरताना अभिप्रेत असतो. तद्वतच अर्थ या संज्ञेमध्ये चातुर्य, रमणीयत्व, सहेतुकत्व अशा अनेक छटा सामावलेल्या आहेत. अशा व्यापक अर्थाने शब्द व अर्थ यांचे सहअस्तित्व व एकजीवित्व हे साहित्याचे मुख्य लक्षण ठरते.