वाणिज्य म्हणजे व्यवसायाचा दुसरा भाग होय. उद्योग या प्रकारात वस्तूची निर्मिती केली जाते. उत्पादित वस्तू ग्राहकांपर्यंत पोचविणे आवश्‍यक असते कारण त्या वस्तू ग्राहकांसाठी उत्पादित केलेल्या असतात. त्यामुळेच उत्पादित वस्तू ग्राहकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या सर्व क्रियांचा समावेश वाणिज्य या संकल्पनेत होत असतो. वाणिज्य या शब्दात अनेक क्रिया संबंधित आहे यामध्ये व्यापार म्हणजे वस्तूंची खरेदी विक्री तसेच व्यापारासाठी सहाय्यक सेवांचा समावेश होतो. 


वाणिज्याची व्याप्ती : 

I) व्यापार: व्यापार म्हणजे वस्तूंची व सेवेची खरेदी विक्री करणे होय. उत्पादित वस्तू ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्याचे कार्य व्यापारात केले जाते. कारण उत्पादित वस्तू या ग्राहकांसाठी तयार केल्या जातात म्हणून व्यापाराचे पुढील दोन प्रकार पडतात. 

a) देशी व्यापार 

b) विदेशी व्यापार

देशी व्यापार : देशांतर्गत होणाऱ्या व्यापाराला देशी व्यापार असे म्हणतात. हा व्यापार देशांच्या सीमेच्या अंतर्गत होत असतो. देशी व्यापाराचे दोन प्रकार पडतात घाऊक व्यापार आणि किरकोळ व्यापार. घाऊक व्यापारी हा उत्पादकाकडून मोठ्या प्रमाणावर वस्तू खरेदी करत असतो आणि किरकोळ व्यापाऱ्यांना लहान प्रमाणात विकत असतो. किरकोळ व्यापारी या वस्तू ग्राहकांना त्यांच्या आवश्यकतेनुसार किरकोळ स्वरूपात विकत असतात. 

विदेशी व्यापार : दोन देशांमध्ये होणाऱ्या व्यापाराला विदेशी व्यापार असे म्हणतात. कोणताही देश सर्वच वस्तूंच्या बाबतीत परिपूर्ण राहू शकत नाही म्हणून आपल्या देशातील वस्तू ही दुसऱ्या देशात विकावी लागते आणि दुसऱ्या देशातील वस्तू ही आपल्याला विकत घ्यावी लागते. या आधारावर विदेशी व्यापार याचे दोन प्रकार पडले आहे. आयात व्यापार आणि निर्यात व्यापार. आयात व्यापार म्हणजे दुसऱ्या देशातून वस्तूंची खरेदी करणे होय तर निर्यात व्यापार म्हणजे दुसऱ्या देशाला वस्तूची विक्री करणे होय.  

II) व्यापारास सहाय्यक सेवा : खरेदी-विक्रीचे व्यवहार म्हणजेच व्यापार सुरळीतपणे पार पाडण्यासाठी अनेक सहाय्यक सेवांची मदत घ्यावी लागते या सेवांनाच व्यापारात सहाय्यक सेवा म्हणतात. 

अधिकोष
वाहतूक
विमा 
व्यापारी अभिकर्ते 
संग्रहण
विक्रय संवर्धन सेवा

अधिकोष : प्रत्येक व्यवसायाला भांडवलाची गरज असते. व्यवसायाला आवश्यक असणारा प्रत्यय पुरवठा करण्याचे काम अधिकोष करीत असतात. अधिकोष ही पैशांची देवाणघेवाण करणारी संस्था असल्यामुळे व्यापारात निर्माण होणारे शोधन अधिकोषा मार्फत केल्या जाऊ शकते. अधिकोष आपल्या ग्राहकांकरिता हुंड्या वटविणे, पैसे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पाठविणे, अधिकोष अधिविकर्षाच्या सोयी उपलब्ध करून देणे, मध्यम मुदती व दीर्घ मुदती कर्ज देणे, व्यापाऱ्यांचा पैसा सांभाळणे इत्यादी कार्य करून व्यापार व्यवसायाच्या विकासाला मदत करीत असतात. 

वाहतूक : वस्तू उत्पादन केंद्र आणि उपभोगाचे ठिकाण भिन्न असल्यामुळे उत्पादन केंद्रापासून उपभोग केंद्रापर्यंत उत्पादित वस्तूंची वाहतूक करणे आवश्यक असते. व्यापारात कच्चामाल तसेच निर्मित वस्तू एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वाहून नेणे आवश्यक असते. वाहतुकीचे भू-मार्ग, वायुमार्ग आणि जलमार्ग हे तीन भाग पडतात. वाहतुकीच्या स्वस्त आणि जलद साधनांमुळे मोठ्या प्रमाणात उत्पादित होणाऱ्या वस्तू ग्राहकांना पुरविल्या जाऊ शकतात. वाहतुकीच्या जलद साधनांमुळे नाशवंत वस्तूंची वाहतूक करणे शक्य झाले आहे. 

विमा : व्यापार उद्योगात अनेक कारणांमुळे जोखीम निर्माण होत असते. व्यापार-उद्योगात निर्माण होणारी ही जोखीम व्यवसायाच्या प्रगतीतील अडथळा समजले जाते. त्यामुळे ही जोखीम तृतीय पक्षाने स्वीकारल्यास व्यवसाय हा अडथळा विरहित आपले कार्य करू शकेल. यासाठी विमा कंपन्या पुढे आलया आहे. अतिशय कमी रक्कम प्रीमियम च्या स्वरूपात स्वीकारून विमा कंपन्या जोखमीची जबाबदारी आपल्याकडे घेतात व व्यापाऱ्याला नुकसानभरपाईची हमी देतात. 

व्यापारी अभिकर्ते : व्यापारात काही विशिष्ट बाबतीत तज्ञ व्यक्तींची सेवा आवश्यक असते. ज्या व्यक्ती किंवा संस्था अशा प्रकारच्या सेवा उपलब्ध करून देतात त्यांना व्यापारी अभिकर्ते असे म्हणतात. कच्च्या मालाची खरेदी, पक्क्या मालाची विक्री, भाग भांडवलाची विक्री, विदेशी व्यापार इत्यादी मध्ये व्यापारी अभिकर्ते महत्त्वाची भूमिका बजावत असतात. 

संग्रहण : मागणी पूर्व उत्पादन हे आधुनिक उत्पादन प्रणाली चे वैशिष्ट्य आहे त्यामुळे उत्पादन केल्यानंतर त्याला मागणी येईपर्यंत त्या वस्तू सुरक्षित संग्रहित करून ठेवल्या जातात व पाहिजे तेव्हा त्यांचा पुरवठा केला जातो. संग्रहण क्रियेमुळे वस्तूंच्या किमतीवर सुद्धा नियंत्रण ठेवता येते. संग्रहण तंत्रातील नवीन सुधारणांमुळे नाशवंत वस्तू सुद्धा मूळ स्वरूपात टिकवून ठेवणे शक्य झाले आहे. 

विक्रय संवर्धन सेवा : विक्रय संवर्धन सेवांमध्ये जाहिरात विक्री संवर्धन, वैयक्तिक विक्री, प्रसिद्धी आणि जनसंपर्क यांचा अंतर्भाव होत असतो. जाहिरात ही वस्तूंचा दर्जा, मूल्य, वैशिष्ट्ये, गुणधर्म इत्यादी बाबतची माहिती ग्राहकांना पुरवीत असते. सर्व प्रकारच्या विक्रय संवर्धन सेवा या समाजामध्ये उत्पादनासंबंधी त्याचबरोबर संस्थेविषयाची ख्याती निर्माण करीत असतात व त्या टिकवून ठेवीत असतात. त्यामुळे वस्तूंच्या मागणीत वाढ होत असते. विक्रय संवर्धन सेवा या ग्राहकांच्या माहितीतील अडथळे दूर करतात.