शिक्षण शास्त्राचे जनक कोण होते?

शास्त्रातील संशोधन आणि शिक्षण यांचा विकास विसाव्या शतकाच्या मध्यास झाला. प्रारंभी शैक्षणिक समाजशास्त्र ही संज्ञा वापरत आता शिक्षणाचे समाजशास्त्र ही संज्ञा रूढ झाली आहे. ⇨एमील द्यूरकेम यास शिक्षणाच्या समाजशास्त्राचा जनक मानतात.

शिक्षणाच्या समाजशास्त्रातील संशोधन :

या विषयातील संशोधन सूक्ष्म आणि स्थूल अशा दोन पातळ्यांवर चालते. सूक्ष्म पातळीवरील संशोधनात शिक्षण ही समाजाची उपयंत्रणा आहे, असे मानतात. स्थूल पातळीवर शिक्षण हीच एक सामाजिक यंत्रणा आहे, असे मानतात. शिक्षणसंस्थांमधील सामाजिक वातावरणास यामध्ये महत्त्व असते. त्याचप्रमाणे व्यक्तीव्यक्तीमधील संबंध व त्यांचा सामाजिक यंत्रणेवर होणारा परिणाम हा अभ्यासविषय असतो. व्यक्ती व्यक्तीतील सामाजिक आंतरक्रिया सामाजिक पार्श्वभूमीवर कशा अवलंबून असतात, यांचाही अभ्यास होतो.

मात्र या क्षेत्रातील संशोधनाचा भर शाळा ही समाजाची उपयंत्रणा आहे, यावर असतो. शिक्षणाच्या दोन भूमिका असतात : एक म्हणजे, प्रचलित सांस्कृतिक वारसा पुढच्या पिढीकडे संक्रमित करणे आणि दुसरी म्हणजे सध्याच्या सांस्कृतिक वातावरणात परिवर्तन घडविणे. या संशोधनातील महत्त्वाचे विषय पुढीलप्रमाणे : सामाजिकीकरणातील शिक्षणाची भूमिका, सामाजिक विस्तारीकरण, सामाजिक गतिशीलता, सामाजिक बदल, विकास आणि आधुनिकीकरण, शैक्षणिक प्रगतीतील सामाजिक घटक, शैक्षणिक आकांक्षा, सामाजिक रचनेचा शिक्षणावर होणारा परिणाम, संस्कृतिरक्षणातील शिक्षणाची भूमिका, सामाजिक निकषांची भूमिका, शिक्षणाच्या अभ्यासक्रमातील सुप्त अभिवृत्ती आणि मूल्ये यांचा प्रभाव, दुर्लक्षितांच्या सक्षमीकरणातील शिक्षणाची भूमिका, ज्ञान आणि अभ्यासक्रम यांची सामाजिक बांधणी.

सामाजिक संशोधनातील प्रमुख पद्धती म्हणजे ऐतिहासिक पृथक्करण, तुलनात्मक अभ्यास आणि कार्यात्मक पृथक्करण. अशा संशोधनात पारंपरिक पद्धतींऐवजी रचनात्मक, घटनात्मक आणि स्त्रीकेंद्रित पद्धती वापरण्याकडे कल आहे.

भारतातील शिक्षणाच्या समाजशास्त्रातील संशोधन :

एन् सीईआर् टी आणि आय् सीएस् एस् आर् या संस्थांनी प्रकाशित केलेल्या अहवालांवरून भारतातील या विषयातील संशोधनाचे स्वरूप कळते. या संशोधनाचे दोन प्रकारांत वर्गीकरण करतात. एक म्हणजे शिक्षण ही एक सामाजिक संस्था या प्रकारचे व दुसरे म्हणजे शैक्षणिक यंत्रणेची रचना आणि व्यवस्थापन यांचे. एन् सीईआर् टी या संस्थेने प्रकाशित केलेल्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या अहवालांत संशोधनाचे पुढीलप्रमाणे पाच विभागांत वर्गीकरण करण्यात आले आहे : शिक्षण आणि समाज, शिक्षण व्यवस्थेचा इतर सामाजिक व्यवस्थांशी संबंध, साक्षरतेमागचे सामाजिक घटक, मुले आणि तरुण यांचा व्यक्तिमत्त्वविकास, शैक्षणिक संस्थांचे समाजशास्त्र यांशिवाय बालगुन्हेगारी, विद्यार्थ्यांमधील असंतोष आणि अपंगांचे शिक्षण यांसारखे इतर प्रश्न. चौथ्या सर्वेक्षण अहवालात संशोधनाची सात क्षेत्रांत, तर पाचव्या अहवालात चार क्षेत्रांत विभागणी केली आहे. ती क्षेत्रे अशी : शिक्षण ही एक सामाजिक व्यवस्था, शाळा ही एक सामाजिक व्यवस्था, शिक्षण आणि समाज आणि शिक्षण व राजकारण.

एक जनसंस्था या दृष्टीने शिक्षण ही संस्था भारतात केवळ शंभर वर्षांची आहे. मात्र भारतातील सामाजिक रचना हजारो वर्षांच्या परंपरेवर आधारलेली आहे. शिक्षण ही समाजाची उपसंस्था असल्याने एकाधिकारवादी आणि परंपरावादी समाजरचनेचा आधुनिक शिक्षणातील लोकशाहीवादी आणि समतावादी प्रवृत्तींशी संघर्ष होतो. सामाजिक पद्धतीचा शिक्षणाच्या आशयावर आणि रचनेवर परिणाम होत असून, ही पद्धती सुप्त अभ्यासक्रम ठरविते आणि सामाजिक पद्धतीला सोयीची अशी सामाजिक रचना निर्माण करते. विविध सामाजिक गटांच्या प्रभावातून शिक्षणाची सुटका करण्यासाठी शिक्षणाच्या समाजशास्त्राचा अभ्यास करणे आवश्यक असते. त्यामुळे सामाजिक परिवर्तन घडवू शकेल, अशा प्रकारच्या शिक्षणाची आखणी करणे शक्य होते.

भारतातील शिक्षणाच्या समाजशास्त्रातील प्रमुख अभ्यासविषय पुढीलप्रमाणे : एखाद्या गटाच्या समाजशास्त्राचा शिक्षणावर कसा परिणाम होतो सामाजिक दुर्लक्षितपणाचा शाळेतील नोंदणी, गळती, नापासी, प्रगती यांवर काय परिणाम होतो दुर्लक्षितांना शिक्षणाने कसे साहाय्य केले आहे जात, वंश, धर्म, शहरी-ग्रामीण स्त्री-पुरुष यांतील भेद शिक्षणामुळे किती कमी झाले आहेत इत्यादी. अनुसूचित जाती, जमाती आणि स्त्रिया यांच्या प्रश्नांकडे शिक्षणामुळे विशेष लक्ष देण्यात आले. शैक्षणिक संशोधनाच्या सर्वेक्षण अहवालात या गटांसाठी स्वतंत्र प्रकरणे लिहिलेली आहेत, यावरून ही गोष्ट स्पष्ट होते.