समग्रलक्षी अर्थशास्त्र म्हणजे काय?

समग्रलक्षी अर्थशास्त्र देश-राज्य इत्यादी मोठ्या संस्थांचे मोठे आर्थिक प्रश्न व आर्थिक व्यवहार या व अश्या अनेक बाबीची चर्चा करते तर अंशलक्षी अर्थशास्त्र विशिष्ट माणूस, विशिष्ट कुटुंब किंवा विशिष्ट आर्थिक संस्था इत्यादींच्या व्यवहारसंबंधी प्रश्नांबाबत माहिती देते. अर्थशास्त्र हे कल्याणकारी शास्त्र आहे.

समग्रलक्षी अर्थशास्त्र म्हणजे काय ते सांगून वैशिष्ट्य स्पष्ट करा.

प्रस्तावना :-

समग्रलक्षी अर्थशास्त्र हे स्थूल अर्थशास्त्र किंवा समष्टी अर्थशास्त्र म्हणूनही ओळखले जाते. समग्रलक्षी अर्थशास्त्राला इंग्रजीत Macro-Economics असे म्हणतात. इंग्रजीत Macro हा शब्द ग्रीक भाषेतील Makros या शब्दापासून घेतलेला असून त्याचा इंग्रजीत अर्थ Large किंवा Aggregate असा आहे. मराठी अर्थ मोठा, समग्र किवा स्थूल (एकूण) असा आहे. यावरुन समग्रलक्षी अर्थशास्त्रात संपूर्ण अर्थव्यवस्थेच्या पातळीवरील समग्र आर्थिक घटकांचा अभ्यास केला जातो. उदा. एकूण रोजगार, राष्ट्रीय उत्पन्न, राष्ट्रीय उत्पादन, एकूण गंुतवणूक, एकूण बचत, एकूण उपभोग, समग्र मागणी, समग्र पुरवठा सर्वसाधारण किमत पातळी इत्यादी हे अर्थशास्त्र उत्पन्न व रोजगार सिद्धांत किंवा नुसतेच उत्पन्न विश्लेषण म्हणूनही ओळखले जाते.

समग्रलक्षी अर्थशास्त्राचा अर्थ आणि व्याख्या :-

समग्रलक्षी अर्थशास्त्रात संपूर्ण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित अशा समग्र घटकांचा अभ्यास केला जातो. या शाखेत एकूण रोजगार, राष्ट्रीय उत्पन्न, राष्ट्रीय उत्पादन, समग्र मागणी, समग्र पुरवठा, एकूण उपभोग व बचत, एकूण गुंतवणूक अशा मोठ्या समग्र घटकांचा अभ्यास, संपूर्ण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात केला जातो.

व्याख्या :-

(1) समग्रलक्षी अर्थशास्त्राचा संबंध वैयक्तिक परिमाणांशी येत नाही. तर परिमाणांच्या समग्राशी येतो, वैयक्तिक उत्पन्नाशी येत नाही, तर राष्ट्रीय उत्पन्नाशी येतो, वैयक्तिक किंमतीशी येत नाही. तर सर्वसाधारण किंमत पातळीशी येतो आणि वैयक्तिक उत्पादनाशी येत नाही, तर राष्ट्रीय उत्पादनाशी येतो.
(2) समग्रलक्षी अर्थशास्त्र ही अर्थशास्त्राची अशी शाखा आहे की, ज्यात एकूण रोजगार, एकूण बचत, एकूण गुंतवणूक, राष्ट्रीय उत्पन्न यासारख्या मोठ्या समुच्चयाचा व त्यांच्यातील परस्परसंबंधचा विचार करण्यात येतो.

समग्रलक्षी अर्थशास्त्राची वैशिष्ट्ये :-

(1) समग्र घटकांचा अभ्यास :-
समग्रलक्षी अर्थशास्त्रात संपूर्ण अर्थव्यवस्थेच्या पातळीवरील मोठ्या आर्थिक घटकांचा उदा. राष्ट्रीय उत्पादन, राष्ट्रीय उत्पन्न, एकूण रोजगार पातळी, एकूण मागणी, एकूण पुरवठा, एकूण उपभोग, एकूण गुंतवणूक, सर्वसाधारण किंमत पातळी इत्यादी समग्र घटकांचा अभ्यास या शाखेत होतो.

(2) राशी पद्धत किंवा एकत्रिकरण पद्धत :-
समग्रलक्षी विश्लेषण हे समुच्चयात्मक स्वरुपाचे आहे. यामध्ये संपूर्ण अर्थव्यवस्थेच्या पातळीवरील समग्रांचा म्हणजे आर्थिक चलांच्या बेरजांच्या रुपातील एकूण परिमाणांचा (समुच्चयाचा) अभ्यास केला जातो म्हणजेच या शाखेचे विवेचन हे एकूण मागणी, एकूण पुरवठा, राष्ट्रीय उत्पादन इत्यादी समग्रलक्षी चलांशी संबंधित असते. त्यामुळे एकत्रीकरण किंवा राशी पद्धतींचा अवलंब केला जातो.

(3) सर्वसाधारण समतोलाचा अभ्यास :-
समग्रलक्षी अर्थशास्त्रीय विश्लेषण हे सर्वसाधारण समतोलाचे विश्लेषण करते. हे विश्लेषण समतोलाच्या संदर्भात संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचा विचार करणारे आहे. सर्वसाधारण समतोलामध्ये सर्वच घटक इतर सर्व घटकांशी संबंधित असतात (Everything depends upon everything else) असे मानले जाते. या संपूर्ण विश्लेषणात अनेक समग्रलक्षी आर्थिक चले, त्यांचे आंतरसंबंध, परस्परावलंबन व त्यांचे एकमेकांवर होणारे परिणाम या सगळ्यांचा अभ्यास केला जातो.

(4) उत्पन्न विश्लेषण :-
समग्रलक्षी अर्थशास्त्र हे उत्पन्न व रोजगार सिद्धांत किंवा नुसतेच उत्पन्न विश्लेषण म्हणून ओळखले जाते. कारण समग्रलक्षी विश्लेषण हे प्रामुख्याने अर्थव्यवस्थेतील राष्ट्रीय उत्पनाची व एकूण रोजगार पातळी कमी निश्चित होते आणि त्यात बदल किंवा चढ-उतार कोणत्या कारणांनी घडून येतो. याचे विवेचन करणारे आहे. तसेच राष्ट्रीय उत्पन्नात दीर्घकाळात कशी वाढ होते. या संबंधीचे सविस्तर विवेचनही हे विश्लेषण करते.

(5) आर्थिक धोरणे ठरविणारे :-
लॉर्ड केन्स यांच्या मते, समग्रलक्षी अर्थशास्त्र हे आर्थिक समस्या सोडविणाज्या धोरणांची चर्चा करणारे शास्त्र आहे. उदा. भाववाढ रोखणे, रोजगार निर्माण करणे, अर्थव्यवस्थेला मंदीतून बाहेर काढणे, देशाचा वेगाने आर्थिक विकास साधणे इत्यादी समग्रलक्षी उद्दिष्ट्ये साध्य करण्यासाठी योग्य अशी आर्थिक धोरणे ठरविण्यास हे विश्लेषण मदत करते.

(6) गतिशील अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास :-
समग्र आर्थिक चलांमधील बदल या शाखेत लक्षात घेतले जातात व गतिशील अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास यात होतो. दीर्घकाळात, अर्थव्यवस्थेच्या प्रगतीचा अभ्यास करण्यासाठी समग्रलक्षी आर्थिक चलांमधील परस्परावलंबन लक्षात घेतले जाते. उदाहरणार्थ गंुतवणूक पातळीवरील बदल हा राष्ट्रीय उत्पन्न, उत्पादन व रोजगार पातळी या सर्वांमध्ये कसा बदल घडवून आणतो व अंतिमत: आर्थिक विकासाच्या पातळीत कसा बदल घडवून आणतो याचे स्पष्टीकरण समग्रलक्षी विवेचनात आढळते.